Over Grip op de transitie

Komende jaren staan gemeenten voor een van de grootste juridische operaties in het fysiek domein: de transitie van de planketen van de Omgevingswet. De VNG ziet dat gemeenten enorm zoekende zijn in hun aanpak. We zien eerste wijzigingen van het tijdelijke deel van het omgevingsplan, met veel verschillende invullingen en we zien de opbouw verschillende richtingen opgaan. De standaard (STOP/TPOD) biedt hiertoe ruimte. Ook zien we steeds meer omgevingsvisies en programma’s verschijnen in het Omgevingsloket. Een algemene observatie daarbij is dat gemeenten niet altijd de consequenties overzien van de (impliciete) keuzes die ze in hun conceptpublicatie hebben gemaakt. We krijgen terug dat het werken onder het nieuwe stelsel (in deze beginfase) als complex wordt ervaren. Deze ervaren complexiteit leidt vervolgens tot niet altijd even gelukkige keuzes, de neiging tot uitstellen en twijfel en aarzeling. Ook de signalen van de Regionale Implementatiecoaches Omgevingswet (RIO’s) wijzen in deze richting.

"Alles hangt met alles samen" is een gevleugelde term die veelvuldig gehanteerd is in gespreken met diverse betrokkenen vanuit diverse rollen in de planketen. Veelal nadat er misverstanden waren ontstaan in het gesprek over wat we - in de context van dat gesprek- verstonden onder termen als ‘activiteit’, ‘toepasbaar maken’ of ‘werkzaamheden’. De kracht van het DSO is dat – anders dan de loketten en voorzieningen onder de Wabo en Wro – alle onderdelen met elkaar verbonden zijn en het DSO integraal als één voorziening opereert. Tegelijk zit daar in deze fase van het nieuwe stelsel ook de uitdaging. Afhankelijkheden en consequenties van impliciete keuzes zijn niet scherp. Er mist een overzicht van deze afhankelijkheden en een overzicht hoe keuzes doorwerken binnen het stelsel.

Afhankelijkheden identificeren, consequenties overzien en (bewuste) keuzes maken doe je - zeker bij een nieuw stelsel - niet uit je hoofd. Het is noodzakelijk dat je deze vastlegt, deelt met elkaar, verrijkt, valideert en vaststelt. Alleen dan kom je verder en worden keuzes betekenisvol.

Met de tool ‘Grip op de transitie van de planketen’ wil de VNG bouwen aan een samenhangend overzicht over de belangrijkste onderwerpen/mijlpalen in de transitie. Doel van Grip is om gemeenten overzicht te geven en inzicht te bieden in de samenhang en afhankelijkheden tussen verschillende aspecten van de planketen, langs de assen van strategie, instrumenten en bedrijfsvoering. Met dit overzicht en inzicht maken we complexiteit beter behapbaar en bieden we perspectief aan gemeenten om bewuste keuzes te kunnen maken en om verdere stappen te zetten in de transitie-opgave. Een hulpmiddel om niet onbewust risico’s te nemen die je niet wilt nemen.

Grip kan ook worden gebruikt om ‘in huis’ met alle medewerkers het gesprek aan te gaan over de transitieopgave en de samenhang tussen de zeer uiteenlopende werkzaamheden die de komende jaren moeten gebeuren. De tool helpt om een 'gemeenschappelijke taal' te creëren (waar hebben we het nu precies over en waar zit dat in het grote geheel). De tool helpt ook om de VNG-ondersteuning voor de transitie (handreikingen, stappenplannen, checklists, voorbeeldregels etc.) te ordenen en makkelijker vindbaar te maken.

Scope

Waar gaat Grip wel en niet over?

• Grip gaat over de transitie van de planketen. Dat wil zeggen: het maken en publiceren van de omgevingsvisie, het opbouwen van het integraal omgevingsplan (en het uitfaseren van het tijdelijk deel) en het ontwikkelen van programma’s. Grip gaat niet specifiek over bijvoorbeeld planwijzigingen ten behoeve van gebiedsontwikkelingen of beleidswijzigingen.
• De tool is gericht op het krijgen van overzicht over en inzicht in de belangrijkste aspecten van de transitie van de planketen. De tool is niet bedoeld om antwoord te geven op vraag hóe u met deze onderwerpen aan de slag kunt. Hiervoor verwijzen we bij elk onderwerp naar de beschikbare VNG-handreikingen en praktijkvoorbeelden van andere gemeenten en interactieve ondersteuning zoals consultaties.
• Grip is vooral instrumenteel gericht. De tool gaat niet over inhoudelijke keuzes over beleidsthema’s. Ook gaat Grip niet over de manier waarop inhoudelijke keuzes voor afzonderlijke beleidsthema’s hun beslag kunnen krijgen in het instrumentarium van de planketen.

Grip is er voor iedereen die direct of indirect betrokken is bij de transitie van de planketen bij gemeenten. Immers, in de Omgevingswet staat de integrale benadering van de fysieke leefomgeving centraal. Om dat te bereiken is goede samenwerking, intern en extern onmisbaar.

Binnen de gemeente is Grip gericht op het hoger management, het middenmanagement (teamleiders, afdelingshoofden) en specialistische functies zoals regisseurs planketen, projectleiders en coördinatoren omgevingsvisie/omgevingsplan/programma’s, planjuristen, regelanalisten, geo-beheerders, DSO-specialisten en participatieadviseurs. Grip is ook bedoeld voor medewerkers bij de afdeling Bedrijfsvoering die te maken krijgen met de transitie van de planketen: financieel specialisten, planners, HR-adviseurs etcetera.

Grip is ook bedoeld voor omgevingsdiensten en voor andere ketenpartners van gemeenten die te maken krijgen met de transitie in de planketen.

Grip ordent de veelheid aan onderwerpen in de transitie van de planketen in een dashboard op de homepage. Daarbij maken we onderscheid tussen onderwerpen en keuzes op strategisch niveau en onderwerpen/keuzes op tactisch/operationeel niveau.

• De groene laag bevat alle strategische onderwerpen en keuzes. Denk aan de ontwikkelstrategie, de sourcingstrategie en de visie op dienstverlening. Deze keuzes horen thuis op het hoger managementniveau.
• De blauwe laag gaat over de 3 kerninstrumenten in de planketen van gemeenten: de omgevingsvisie, het omgevingsplan en de programma’s. Hier behandelen we tactische en operationele onderwerpen. Denk aan de structuur en systematiek van het omgevingsplan. Keuzes over de tactische onderwerpen horen vooral thuis op het niveau van het middenmanagement. De blauwe pijl staat voor de maatschappelijke opgaven in de fysieke leefomgeving die geadresseerd moeten worden in het instrumentarium, te beginnen bij de omgevingsvisie.
• In de paarse laag zitten de tactische en operationele bedrijfsmatige onderwerpen, zoals planning en kostenraming, HR en aanbestedingen. Dit gaat over het bedrijfsmatig in control zijn op de transitieopgave.

Via het dashboard op de homepage heeft u toegang tot alle onderwerpen. Per onderwerp is er een toelichting waar we zo’n 5 tot 10 aandachtspunten bespreken. Dit is géén uitputtende lijst van de aandachtspunten. We pikken er steeds die punten uit waarvan we denken dat gemeenten hier essentiële keuzes te maken hebben en die keuzes belangrijke relaties hebben met keuzes elders in het framework. We leggen het belang van het punt uit, duiden de afhankelijkheden en waar mogelijk geven we een indicatie van de belangrijkste keuzeopties en enkele handvatten voor de afweging.

NB: Het gaat hier nadrukkelijk om het aanstippen van aandachtspunten, niet om adviezen. Het geven van adviezen zouden we niet kunnen en niet willen. Immers, niet bij iedere gemeente zullen afhankelijkheden, consequenties en achterliggende keuzes even zwaar wegen. Er zullen gemeente-specifieke aanvullingen of versimpelingen zijn. Afhankelijk van de gemeentelijke uitgangssituatie, ambities en mogelijkheden. De tool moet toegepast worden in de eigen context van de organisatie.

Levende tool

Deze tool en de content zijn nooit af ('forever bèta'). Nieuwe afhankelijkheden zullen ontstaan en zichtbaar worden, nieuwe keuzes zullen oppoppen. Input en feedback van gemeenten verrijken het framework en bepalen uiteindelijk de praktische waarde en noodzaak. Het zou fantastisch zijn als dit framework op termijn niet meer actief gebruikt hoeft te worden en we daarmee een bepaalde mate van volwassenheid binnen het stelsel hebben bereikt.

Vereist kennisniveau

Om Grip te kunnen gebruiken moet u beschikken over stevige basiskennis van het instrumentarium van de planketen van de Omgevingswet.

Overzicht en inzicht krijgen in de transitie van de planketen doet u niet alleen. Immers, de transitie raakt uw hele organisatie. De quickscan Grip is een hulpmiddel om met collega’s het gesprek aan te gaan over alle onderwerpen en keuzes. Met de quickscan bepaalt u samen waar uw gemeente staat en wat de acties zijn.

Praktische aanwijzingen voor het gebruik van de quickscan vindt u op de eerste pagina van de quickscan.

Basisworkshop Grip

In 2024 en 2025 heeft de VNG landelijke en regionale ‘basisworkshops Grip’ verzorgd. In totaal ruim 100 gemeenten namen hieraan deel. In kleine groepen maakten zij een eerste verkenning van de onderwerpen en keuzes waar hun gemeente mee te maken krijgt in de transitie van de planketen. De deelnemers kregen handvatten om in hun eigen organisatie het gesprek aan te gaan over de transitie, met behulp van de Grip tool en de quickscan. Lees hier de ervaringen van enkele deelnemers

Op dit moment wordt deze workshop niet meer aangeboden.

Ondersteuning voor individuele gemeenten

In de basisworkshops kwam naar voren dat veel gemeenten behoefte hebben aan verdere ondersteuning, met maatwerk voor de eigen organisatie. Deze vorm van ondersteuning overstijgt de rol en de mogelijkheden van de VNG. 

Gemeenten die behoefte hebben aan ondersteuning bij hun transitie van de planketen raden we aan om contact op te nemen met een organisatieadviesbureau. Diverse bureaus maken voor hun ondersteuning van gemeenten gebruik van Grip. Een bureau kan u bijvoorbeeld helpen met:

• Een basisworkshop: Het organiseren van een eerste kennismaking met het concept Grip voor een projectteam of afdeling.
• Quickscan-sessies: Het faciliteren van sessies waarbij medewerkers uit de gehele keten aan de hand van de Quickscan Grip in gesprek gaan over de stand van zaken, kansen en risico’s in de transitie.
• Analyse & MT-advies: Het vertalen van de resultaten uit de Quickscan naar een scherpe analyse voor het Management Team, inclusief het bespreekbaar maken van kansen en knelpunten en het faciliteren van besluitvorming.
• Implementatiebegeleiding: Het (ondersteunen bij) het uitwerken en uitvoeren van interventies en acties, variërend van procesoptimalisatie tot de grote culturele veranderopgave. 

We willen Grip zo goed mogelijk aan laten sluiten op de behoefte van gemeenten. Daarom horen we graag uw feedback. Wat is goed, wat kan beter? U kunt contact opnemen via omgevingswet@vng.nl.

Via de VNG nieuwsbrief ‘Omgevingswet voor gemeenten’ houden we u graag op de hoogte van nieuwe ontwikkelingen rond Grip en andere ondersteuning voor de transitie van de planketen.

Ik wil mij aanmelden voor de nieuwsbrief